BTSO Ekonomi Dergisi – Usta Ellerin Hikayesi

Bursa’nın asırlardır yaşattığı Karagöz ve Hacivat geleneği, ustaların ellerinde yeni kuşaklarla buluşmaya devam ediyor. Çocukluk yıllarında okul koridorlarında izlediği, radyodan dinlemek için sahura kalktığı Karagöz’e ömrünü adayan Recep Şinasi Çelikkol, 40 yılı aşkın süredir bu köklü sanatı yaşatıyor. Türkiye’nin yanı sıra dünyanın farklı ülkelerinde gerçekleştirdiği gösterilerle Karagöz’ü uluslararası sahnelere taşıyan, Bursa’da düzenlediği festivallerle sanatın tanıtımına katkı sunan Çelikkol, Cumhurbaşkanlığı tarafından takdim edilen “Yaşayan İnsan Hazinesi” ödülüyle de onurlandırıldı. Bursa Ticaret ve Sanayi Odası’nın 1972 yılından bu yana üyesi olan usta sanatçı, geleneksel Karagöz oyunlarının korunması ve gelecek nesillere aktarılması gerektiğini vurguluyor.

Bursa Ticaret ve Sanayi Odası (BTSO) Ekonomi Dergisi’nin, unutulmaya yüz tutan geleneksel meslekleri ve bu meslekleri yaşatan ustaları konu aldığı “Usta Ellerin Hikayesi” serisinin ikinci konuğu, Karagöz sanatının önemli temsilcilerinden Recep Şinasi Çelikkol oldu. Bursa’nın Tarihi Çarşı ve Hanlar Bölgesi’nde, Aynalı Çarşı’daki dükkânında sanatını sürdüren Çelikkol, çocukluk yıllarından bugüne uzanan Karagöz yolculuğunu, ustalarından öğrendiklerini ve geleneksel sanatın geleceğine ilişkin düşüncelerini anlattı.

 

 

Karagöz Sevgisi Okul Koridorlarında Başladı

1947 yılında Bursa’da doğan Recep Şinasi Çelikkol’un Karagöz ile tanışması ilkokul yıllarına uzanıyor. İstanbul’dan gelen Karagöz ustalarının okul koridorunda gerçekleştirdiği gösterilerin hafızasında derin izler bıraktığını söyleyen Çelikkol, sanatına duyduğu ilginin gelişmesinde babasının da önemli bir rol oynadığını belirtti.

Çocukluk yıllarında radyodan yayınlanan Karagöz oyunlarını büyük bir heyecanla dinlediğini anlatan Çelikkol, o günleri şöyle hatırlattı:

“İlkokula giderken İstanbul’dan Karagözcüler gelirdi. Yanlarında zembilleriyle gelir, okulun koridorunda oyunlarını oynatırlardı. Hepimiz çömelir, büyük bir merakla Karagöz seyrederdik. Ama beni asıl etkileyen radyodaki Karagöz oyunlarıydı. Hayalî Küçük Ali, Muhittin Sevilen radyoda Karagöz oynatırdı. Ramazanlarda sahur vakti yayınlanırdı. Biz de küçük yaşta sırf o oyunları dinleyebilmek için sahura kalkardık. Babam da Karagöz’e çok meraklıydı. Benim bu sanata yönelmemde onun etkisi büyüktür.”

 

Ustalarından Öğrendi, 1994’te Peştamal Kuşandı

Karagöz sanatına 1983 yılında yoğunlaşan, 1988 yılında ise oyun oynatmaya başlayan Çelikkol, Türk gölge oyununun önemli ustalarından eğitim aldı. Orhan Kurt, Metin Özlen, Taceddin Diker, Torun Çelebi ve Tuncay Tambo gibi isimlerden öğrendikleriyle kendisini geliştirdi.

Çelikkol’un sanat hayatındaki en önemli dönüm noktalarından biri ise 1994 yılında gerçekleşti. Bursa’da düzenlenen Karagöz ve Kukla Festivali sırasında, Devlet Tiyatrosu sahnesinde usta Hadi Poyrazoğlu tarafından kendisine peştamal kuşatıldı. Geleneksel usta-çırak ilişkisinde önemli bir yere sahip olan bu törenle Çelikkol’un Karagöz sanatındaki ustalığı kabul edildi.

O günü unutamadığını belirten Çelikkol, “Bize önceden haber verilmedi. Festivalin açılışında ustamız Hadi Poyrazoğlu iki kişiye peştamal bağlayacağını söyledi. Bizi sahneye çağırdılar. Çok özel bir andı. Peştamal kuşanmak, ustaların sizi artık bu sanatı icra edebilecek yeterlilikte gördüğünün işaretidir. Bu bizim geleneğimizde çok önemli bir değerdir.” dedi.

Bursa’dan Dünyaya Uzanan Karagöz Yolculuğu

Çelikkol, Karagöz sanatının Bursa’da gelişmesi ve uluslararası alanda tanınması için yürüttüğü çalışmalarla da öne çıktı. Kasım 1993 ile Kasım 2005 tarihleri arasında Bursa’da 11 kez uluslararası Karagöz ve Kukla Festivali düzenlenmesine öncülük etti. Dünyanın farklı ülkelerinden sanatçıların katıldığı festivaller, Bursa’nın geleneksel gölge oyunu sanatında önemli bir buluşma noktası haline gelmesine katkı sağladı.

Karagöz sanatını Türkiye dışında da tanıtan Çelikkol, Almanya, Belarus ve Yunanistan gibi ülkelerde gösteriler gerçekleştirdi. Özellikle Yunanistan’da altı kez sahne alan usta sanatçı, Atina ve Selanik’teki gösterilerin kendisinde özel bir yeri olduğunu söyledi.

Selanik’te Anadolu kökenli insanların yaşadığı bölgelerde Karagöz’e gösterilen ilgiyi unutamadığını belirten Çelikkol, “Yunanistan’da altı defa gösteri yaptım. Atina’da, Selanik’te oyunlarımızı sahneledik. Özellikle Selanik’te Anadolu’dan gelen insanların yaşadığı yerlerde Karagöz’e büyük ilgi vardı. Karagöz, farklı coğrafyalarda yaşayan insanların da ortak kültürel hafızasında yer alıyor.” diye konuştu.

“Tasviri Yapmak İçin Önce Karakteri Tanımak Gerekir”

Karagöz sanatının en önemli unsurlarından biri olan tasvir yapımının büyük bir bilgi, tecrübe ve sabır gerektirdiğini vurgulayan Çelikkol, bu sanatın geleneksel yöntemlerle yaşatılması gerektiğini söyledi.

Deve veya düve derisinden hazırlanan tasvirlerin kesilmesi, işlenmesi ve renklendirilmesi kadar canlandırılan karakterin özelliklerini bilmenin de önemli olduğunu anlatan Çelikkol, bir tasvirin yalnızca görsel bir figür olmadığını ifade etti.

Çelikkol, “Tasviri yapabilmek için önce o karakteri duymak, tanımak gerekir. Bebe Ruhi’yi yapıyorsanız onun nasıl bir karakter olduğunu bilmelisiniz. Tuzsuz Deli Bekir’i yapıyorsanız onu tanımalısınız. Burnu, ağzı, gözü, kulağı çok önemlidir. Ne yaptığınızı bilmeniz gerekir. Karagöz tasviri yapmak, bir karakteri tanımak ve ona hayat vermektir.” dedi.

“Geleneksel Oyunlarımızı Korumamız Gerekiyor”

Karagöz sanatının geleceğine ilişkin değerlendirmelerde bulunan Çelikkol, özellikle geleneksel oyunların korunması gerektiğinin altını çizdi. Bursa’da Karagöz alanında faaliyet gösteren grupların sayısının arttığını ancak geleneksel oyunları sahneleyen sanatçıların azaldığını belirten Çelikkol, yeni oyunlar üretilirken geçmişten gelen birikimin ihmal edilmemesi gerektiğini ifade etti.

Geleneksel repertuvarın Karagöz sanatının temelini oluşturduğunu vurgulayan Çelikkol, şöyle konuştu:

“Bursa’da bugün Karagöz oynatan sekiz dokuz grup var. Ancak geleneksel oyun oynatanların sayısı çok az. Herkes yeni oyun yazmaya çalışıyor. Elbette yeni oyunlar da olabilir ama önce geleneksel oyunlarımızı bilmek, onları yaşatmak gerekiyor. Eskilerden bize ulaşan 32 geleneksel oyun var. Bunların her biri büyük bir birikimin eseri. Bu oyunları günümüze uyarlayarak sahnelemek, geleneği koruyarak geleceğe taşımak çok önemli.”

“Çocukların Karagöz’e İlgisi Bize Umut Veriyor”

Karagöz sanatının gelecek kuşaklara aktarılması için çocukların ilgisinin büyük önem taşıdığını söyleyen Çelikkol, özellikle küçük yaşlarda bu sanatla tanışan çocukların yeteneklerinin kendisini mutlu ettiğini belirtti.

Bursa’da Karagöz oynatmaya ilgi duyan çok sayıda çocuk bulunduğunu, bazılarının kendi tasvirlerini yapmaya başladığını anlatan Çelikkol, “Bana 25-30 yaşlarında gençler pek gelmiyor ama çocukların ilgisi çok fazla. Karagöz öğrenen, oyun oynatmaya çalışan, tasvir yapan yaklaşık 30 çocuğumuz var. Bazıları 15-16 yaşına geldi, bazıları ise henüz 4-5 yaşında. Gürsu ve Kestel tarafında çok küçük yaşta Karagöz oynatmaya çalışan çocuklarımız var. Bu ilgiyi görmek çok güzel. İnşallah içlerinden yeni sanatçılar yetişecek.” ifadelerini kullandı.

Karagöz sanatında aile desteğinin de önemli olduğunu belirten Çelikkol, kendi çalışmalarında eşi, oğlu ve kızının kendisine yardımcı olduğunu söyledi. Geleneksel gölge oyununda perde arkasındaki yardımcıların da sanatın ayrılmaz bir parçası olduğunu vurguladı.

Yaşayan İnsan Hazinesi Ödülüyle Onurlandırıldı

Karagöz sanatına verdiği emek ve geleneksel kültürel mirasın korunmasına yönelik çalışmaları, Recep Şinasi Çelikkol’a önemli bir ödül kazandırdı. Çelikkol, Kültür ve Turizm Bakanlığının yürüttüğü çalışmalar kapsamında “Yaşayan İnsan Hazinesi” unvanına layık görüldü. Ödülü Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından takdim edildi.

2024 yılının Ekim ayında Bakanlıktan kendisine ulaşıldığını ve ödül için Ankara’ya davet edildiğini anlatan Çelikkol, bu unvana aday gösterilmesinde Uluslararası Kukla ve Gölge Oyunu Birliğinin (UNIMA) rol oynadığını belirtti. Çelikkol, ödülün kendisi için taşıdığı anlamı şu sözlerle ifade etti:

“2024 yılının Ekim ayında Kültür Bakanlığından aradılar. Böyle bir ödül verileceğini, Ankara’ya gelip gelemeyeceğimizi sordular. Beni bu ödüle UNIMA teklif etmişti. Cumhurbaşkanımız tarafından ödülün verilmesi benim için çok önemliydi. Daha önce ustalarımız da bu ödüle layık görülmüştü. İnşallah bundan sonra başka sanatçılarımız da yetişir, onlar da bu ödülleri alır.”

Bir Perdenin Ardında Yaşayan Asırlık Miras

Bursa’nın tarihî çarşısında sanatını yaşatmaya devam eden Recep Şinasi Çelikkol, yarım asra yaklaşan Karagöz yolculuğuyla geleneksel kültürün önemli temsilcilerinden biri olmayı sürdürüyor. Çocukluğunda radyodan dinlediği Karagöz oyunlarıyla başlayan merakı, yıllar içerisinde ustalığa, uluslararası gösterilere, festivallere ve yeni sanatçıların yetişmesine uzanan bir hayat hikâyesine dönüştü. Bugün Aynalı Çarşı’daki dükkânında tasvirlerine hayat vermeye devam eden Çelikkol’un en büyük temennisi ise kendisinden sonra da Karagöz perdesinin kapanmaması. “İnşallah başkaları da çıkar, yeni sanatçılar yetişir. Onlar da bu sanatı yaşatır, onlar da ödüller alır.” diyen Çelikkol, Bursa’nın asırlık kültürel mirasının gelecek kuşaklara aktarılması için çalışmalarını sürdürüyor.